Ceza Var, Peki Caydırıyor mu?

Geçenlerde yine düzgün bir asfaltın kazıldığını gördüm. İstanbul’da çok şaşırtıcı bir manzara değil. Daha yeni asfaltlanmış bir yol açılıyor, çalışma yapılıyor, üzeri kapatılıyor. Bir süre sonra başka bir yerinden yeniden kazılıyor. Su, doğalgaz, elektrik, internet...

İlk tepki genellikle aynı: Daha yeni yapılmıştı bu yol.

Benim takıldığım yer ise biraz başka. Şehrin altyapısı elbette yenilenecek. Su borusu patlayacak, doğalgaz hattı döşenecek, elektrik altyapısı değişecek, yeni internet hatları çekilecek. Mesele kimse asfaltıma dokunmasın değil.

Mesele şu: Hepimizin parasıyla yapılmış bir şeyi bozmanın, onu gerektiği gibi eski haline getirmemenin veya aynı ihlali tekrar tekrar yapmanın gerçekten caydırıcı bir sonucu var mı?

Önce kural ile müeyyideyi ayıralım

İnsanların kurallara uymasının tek sebebi cezadan korkmaları değil.

Bir an için Mars’ta olduğunuzu düşünün. Teksiniz ve bundan eminsiniz. Kamera yok, polis yok, zabıta yok. Gezegeni keşfedeceğim diye dere tepe düz gittiniz, yoruldunuz, acıktınız. Bir paket bisküvi çıkardınız. Bir iki tane atayım ağzıma da şekerim toparlansın derken paket bitti.

Boş paketi yere atar mısınız?

Ben atmam. Kimse görmüyor diye Mars’a çöp atmak bana yine yanlış gelir. Çünkü kural ile müeyyide aynı şey değildir. Kural, kimse bakmıyorken de kuraldır.

Müeyyide ise kurala rağmen onu ihlal edenle hukuk düzeninin ne yapacağı meselesidir. Bu yüzden zengin olduğu için bir insana daha ilk ihlalinde hayvan gibi ceza keselim demiyorum. Kural varsa zengin de olsanız fakir de olsanız uymanız gerekir.

Ama ihlal ettiniz. Ceza uygulandı. Sonra aynı şeyi yeniden yaptınız. İşte benim meselem orada başlıyor.

Ceza neyin bedeli?

Ceza kelimesinin etimolojik kökenine indiğimizde ilginç bir yere çıkıyoruz. Nişanyan Sözlük, kelimenin izini Aramice-Süryanice gazā sözcüğüne kadar götürüyor: ödemek, harcamak, yapılan bir şeyin karşılığını vermek. Bu kök Arapçada cazā, oradan da cazāʾ biçimini alıyor; Türkçedeki ceza da buradan geliyor. Yani kelimenin en eski anlam çekirdeğinde bile bir bedel ödeme fikri var. O halde şu soru kaçınılmaz: İhlal eden açısından gerçek bir bedel oluşturmayan yaptırım, ne kadar ceza sayılır?

Kağıt üzerinde aynı olan bedel, herkesin hayatında aynı ağırlığa sahip değil. Birisine çok gelen para, diğerinin umurunda olmayabilir. Üstelik bu görecelilik yalnız para için geçerli değil. Özgürlüğün maliyeti de herkeste aynı değil.

Benim mesela ailemden üç gün ayrı kalma lüksüm yok. Çünkü en geç iki günde bir kızımı uyuturken ona masal anlatmam lazım.

Konudan sapıyorum ama söylemeden edemeyeceğim. Şöyle bir iddiam var: Bir şeyi dünyada en iyi yapan kişiyseniz, dünyadaki misyonunuz bir bakıma tamamdır. Ölürsünüz, arkanızdan şu iş öksüz kaldı denir. Ben de kızıma masal anlatmada dünyanın en iyisiyim. Zebra kişnemesiyle at kişnemesini farklı seslerle anlatacaksınız da çocuk hangisinin at, hangisinin zebra olduğunu anlayacak. Bunu bir tek ben yaparım.

Dolayısıyla benim için üç gün sadece üç gün değildir. Nazım Hikmet’in dediği gibi: “Ona sorarsan lafı bile edilmez, mikroskobik bir zaman; bana sorarsan ON SENESİ ÖMRÜMÜN.”

Aynı süre, başka ağırlık. Biri maddi maliyet, biri manevi maliyet. Ama ikisi de maliyet.

O zaman zengine daha büyük ceza mı verelim?

İlk bakışta insanın aklına bu geliyor. Madem 2.000 lira birini sarsıyor, diğerinin umurunda bile olmuyor, varlıklı olana baştan 200.000 lira keselim.

Ben bunu söylemiyorum. Aynı ihlali ilk kez yapan iki kişiden birini sırf daha varlıklı olduğu için yüz kat ağır cezalandırmak, vatandaşı ahlaki değil maddi bir tartıya koymak olur.

Biraz daha ileri giderseniz daha çirkin bir yere çıkarsınız: Madem amaç caydırıcılık, kaybedecek hiçbir şeyi olmayana daha ağır ceza verelim.

Yok. O kadar da faşizan bir zihniyette değiliz.

İlk ihlalde herkes aynı yerde dursun. Ama ikinci ihlalde artık aynı yerde değiliz. Çünkü hukuk sizin hakkınızda yeni bir şey öğrenmiştir: Demek ki ilk ceza sizi ırgalamadı.

Tekerrürün bana anlattığı şey

Ceza hukukunda tekerrür diye bir kurum var. Teknik anlamıyla tekerrür, ikinci kez suç işledin ve cezan otomatik olarak katlandı demek değil. Kendine özgü şartları ve sonuçları olan teknik bir kurum.

Ben burada teknik tanımından çok arkasındaki düşünceyle ilgileniyorum. Tekerrürü bu yazının meselesi bakımından şöyle okuyorum: Önceki yaptırımdan yeterince etkilenmemiş olana edilen muamele.

Bu, tekerrürün hukuki tanımı değil. Benim caydırıcılık açısından yaptığım bir okuma.

İlk defa ihlal edenle, yaptırımla karşılaşmasına rağmen aynı davranışı yeniden yapan kişinin durumu artık aynı değildir. Çünkü ikinci seferde bir şeyi daha biliyoruz: İlk yaptırım davranışı değiştirmedi.

İşte benim ütopik evrenimde ceza tam burada değişmeye başlar.

İlk ceza herkese aynı. Ama aynı ihlal makul bir süre içinde tekrar edilirse ikinci ceza artık ekonomik güçle orantılı olmalı. Gelir olabilir, servet olabilir, gerektiğinde kullanılan otomobilin değeri gibi dışarıdan görülebilen ekonomik göstergeler de hesaba katılabilir.

Yalnız beyan edilen gelire bakarsak beş kuruş gelir göstermeden Range Rover’larla gezen tontişleri ıskalamış oluruz ki üzülürüm öyle yaparsak. Canlarım.

Mesele zenginden daha fazla para almak değil. Mesele ilk cezanın o kişi bakımından ceza olmadığını artık biliyor olmamız.

2.000 lirayı ödediniz, aynı ihlali tekrar yaptınız, bir 2.000 lira daha. Bir daha yaptınız, yine 2.000 lira.

Bir noktada hukuk düzeninin de şunu söyleyebilmesi gerekmez mi: Hee, demek ki 2.000 lira seni hiç ırgalamıyor. O zaman ikinci seferde bedeli ekonomik gücüne göre belirleyelim de bu defa gerçekten bir bedel olsun.

Rakamlar örnek. Asıl mesele şu: İlk cezada eşitlik, tekrarda caydırıcılık. Aynı ihlal tekrarlandığında ceza herkes için artsın; çünkü artık ilk yaptırımın davranışı değiştirmediğini biliyoruz. Ama ekonomik gücü yüksek olan için artış daha da yüksek olsun. Yani fakir de ikinci ihlalde ilkinden daha ağır bir yaptırımla karşılaşsın, zengin de; sadece zenginin ödeyeceği bedel gerçekten hissedilebilir olacak kadar daha fazla artsın.

Ama bunun da sonsuza kadar peşinizden gelmemesi gerekir

Tekerrür mantığını benimsiyorsak bunun da bir zamanaşımı olmalı.

Mesela basit bir trafik kuralı ihlalinden sonra beş yıl boyunca aynı ihlali bir daha yapmayan kişinin altıncı yıldaki ihlali yeniden ilk ihlal sayılsın. Çünkü bir davranışı beş yıl boyunca tekrar etmeyen insanın onu alışkanlık haline getirdiğini söylemek bana haksızlık gibi geliyor.

Ağırlaştırılmış ikinci cezanın gerekçesi kişinin geçmişte bir kez hata yapmış olması değil, önceki yaptırıma rağmen aynı davranışta ısrar etmesi. Israr ortadan kalkmışsa ağırlaştırmanın gerekçesi de ortadan kalkmalı.

Şimdi tekrar o asfalta dönelim

Benim evime internet bağlanmıyor. Belki birkaç sokak ötede hiç tanımadığım insanların yaşadığı bir apartmana yeni hat çekmek için hepimizin parasıyla yapılmış asfalt kazılıyor.

Bundan hoşlanmak zorunda değilim ama bunu tek başına yanlış da göremem. Şehir yalnız benim kişisel menfaatime göre işletilemez.

Kazıyı yapan kurala uyuyorsa, verdiği zararın maliyetini taşıyorsa ve yolu gerektiği gibi eski haline getiriyorsa benim de bunu normalleştirmem gerekir.

Ama kurala aykırı davranıyor, yolu gerektiği gibi eski haline getirmiyor ve aynı şeyi tekrar tekrar yapıyorsa bana yalnızca cezası var demek yetmiyor.

Benim sorduğum soru şu: Kaçıncı kez?

İlkinde ceza uygulandı mı? Uygulandıysa aynı davranış neden tekrarlandı? İkincisinde ne değişti? Hiçbir şey değişmediyse üçüncüde neden farklı bir sonuç bekliyoruz?

Karşımızdaki ister sıradan bir insan olsun ister milyarlarca liralık bir şirket. Ben ilkinde servetine bakmıyorum. İkincisinde tepkisine bakıyorum.

İlk ceza gerçekten bedel olduysa davranışı değişir. Olmadıysa ikinci cezanın ilkinin aynısı olması bana pek anlamlı gelmiyor.

Müeyyidesizlik her zaman cezasızlık değildir

Belki müeyyidesizliği yanlış yerde arıyoruz.

Kural ve ceza var olabilir, ceza uygulanmış ve tahsil edilmiş bile olabilir. Ama ihlal eden açısından hiçbir şeyi değiştirmiyorsa müeyyidenin varlığını göstermek tek başına yetmez.

Çünkü cezanın amacı yalnız para toplamak değildir. Bedel ödetmektir.

Ve bedelin gerçekten bedel olup olmadığını anlamanın en iyi yollarından biri davranışın değişip değişmediğine bakmaktır.

Sabah yine aynı yoldan geçiyorum. Asfalt birkaç ay önce yapılmış, şimdi ortasından bir şerit kesilmiş. Belki su geçecek, belki doğalgaz, belki birkaç bina ötede bir apartmana daha hızlı internet gidecek.

Bunların hiçbirine karşı değilim. Şehir yaşayacaksa altyapı da değişecek.

Ama o asfalt hepimizin parasıyla yapıldı. Onu bozmanın gerçek maliyetini bozan taşıyorsa ve kurallara uyuyorsa mesele yok. Kurala uymuyorsa cezasını ödesin. Bir daha yapıyorsa da artık ilk kez yapmış gibi davranmayalım.

Çünkü o noktada mesele artık asfalt değil.

BİR MÜEYYİDE NE ZAMAN GERÇEKTEN MÜEYYİDEDİR?

Benim cevabım basit: İLKİNDEN ETKİLENMEDİYSE, İKİNCİSİNDE BİR ŞEY DEĞİŞMELİ.